Hareket, Tercih ve Menşe: A.TR, EUR.1 ve Menşe Belgelerini Çözme

AB-Türkiye Gümrük İşbirliği Komitesi'nin 1 Temmuz 2025'ten itibaren uygulanacak 1/2025 sayılı Kararı, AB-Türkiye gümrük bölgesinde A.TR dolaşım belgelerinin modern şekilde sunumunu düzenliyor. Ancak göndericilerin gümrük birliği statüsü ile menşe statüsünü karıştırması nedeniyle sınır beyannameleri hâlâ aksamaya devam ediyor.

İhracatçılar, sınır görevlilerinden bir talep aldıktan sonra sık sık A.TR ile EUR.1 arasındaki farkı netleştirmek için araştırma yapıyor. Bu belgeler, Avrupa Birliği ticaret hukukunda tamamen ayrı işlevlere hizmet ediyor. Bir A.TR belgesi, gümrük birliği kapsamında serbest dolaşım statüsünü belgeliyor. Bir EUR.1 dolaşım belgesi ise belirli ikili veya çok taraflı ticaret anlaşmaları kapsamında tercihli menşei belgeliyor. Standart bir menşe belgesi, ticaret politikası önlemleri ve tarife kotaları için tercihli olmayan menşei tanımlıyor. Yanlış belge sunulması, gümrük müfettişlerinin beyannameleri reddetmesine veya standart üçüncü ülke tarifeleri uygulamasına yol açıyor.

Gümrük Birliği Belgesi: A.TR

A.TR dolaşım belgesi tek bir yasal amaç için var: AB-Türkiye Gümrük Birliği içinde malların serbest dolaşımını belgelemek. Mallar bu çerçevede AB ile Türkiye arasında seyahat ettiğinde, belge gümrük vergilerinin ve eş etkili masrafların ödendiğini veya ürünlerin doğrudan gümrük bölgesinde uygun girdilerden üretildiğini gösteriyor.

AB-Türkiye Gümrük İşbirliği Komitesi'nin 1/2025 sayılı Kararı uyarınca, AB Üye Devletleri ve Türkiye, kararda belirtilen teknik ve prosedürel koşullar sağlandığı sürece elektronik olarak düzenlenen A.TR dolaşım belgelerini ithalatta kabul etmek zorunda. Fiziksel kağıt belgeler ve onaylı elektronik dosyalar doğrudan ithalat yapan Devletin gümrük makamlarına sunulmalı. Her ulusal idare, bu sunumları kendi yerel gümrük prosedürlerine uygun şekilde işliyor.

Dil ve hazırlama standartları sıkı şekilde düzenlenmeye devam ediyor. Avrupa Komisyonu'nun yayınladığı rehber, A.TR dolaşım belgelerinin Türkçe veya Avrupa Birliği'nin resmi dillerinden birinde düzenlenmesi gerektiğini belirtiyor. Ayrıca, formun ihracat yapan Devletin ulusal mevzuatı hükümlerine uygun şekilde doldurulması gerekiyor.

Bu belge, bir ürünün tercihli menşe kriterlerine göre Türkiye'de mi yoksa Avrupa Birliği'nde mi yetiştirildiğini, çıkarıldığını veya üretildiğini belirlemiyor. Malların gümrük bölgesinde yasal olarak nerede bulunduğunu teyit ediyor.

Tercihli Menşe Belgesi: EUR.1

A.TR ikili bir gümrük birliğinde serbest dolaşımı düzenlerken, EUR.1 dolaşım belgesi yalnızca tercihli ticaret anlaşmaları kapsamında işliyor. Avrupa Komisyonu, Access2Markets rehberinde, herhangi bir sevkiyat için gerekli olan tercihli kanıt türünün doğrudan temeldeki tercihli ticaret anlaşmasının kendisi tarafından belirlendiğini belirtiyor.

Komisyon, menşe kurallarına ilişkin kısa bilgi rehberinde EUR.1'i, menşe ülkenin yetkili makamı tarafından düzenlenen bir dolaşım belgesi olarak sınıflandırıyor. Kendinden beyan beyannameler yerine resmi belgeler gerektiren ticaret anlaşmaları kapsamında EUR.1, malların yerel katma değer eşikleri veya belirli imalat işlemleri gibi özel menşe kurallarını karşıladığına dair belgesel kanıt sağlıyor.

Komisyon'un Access2Markets belgeleri, EUR.1 dolaşım belgesinin özel anlaşmalarla belirlenen adlandırılmış istisnalar dışındaki tüm diğer durumlar için kullanıldığını açıklıyor. AB-Türkiye gümrük birliği mekanizması dışındaki bir serbest ticaret anlaşması kapsamında mal ihraç eden bir gönderici, EUR.1'e veya o anlaşmada belirtilen açık kanıtlara güvenmek zorunda. EUR.1 yerine A.TR ikame edilemez çünkü A.TR'de tercihli menşe kurallarına ilişkin bir değerlendirme bulunmuyor.

Tercihsiz Menşe Belgesi: Menşe Şahadetnamesi

Tercihli tarife anlaşmaları ve gümrük birliklerinin dışında, tercihsiz menşe kurallarına dayanan genel gümrük rejimi yer alır. Avrupa Komisyonu Vergilendirme ve Gümrük Birliği belgeleri, tercihsiz menşe kurallarının Avrupa Birliği'ne ithal edilen tüm mallara uygulandığını belirtmektedir. Bu hükümler, ürünlerin tarife indirimleri yerine düzenleyici amaçlarla ekonomik milliyetini belirler.

Komisyon rehberine göre, tercihsiz menşe, ticaret politikası önlemlerine, anti-damping eylemlerine, korunma önlemlerine veya tarife kontenjanlarına tabi ürünlerin menşeini belirlemek için kullanılır. Bu menşe kanıtı, menşe ülkenin yetkili makamı veya yetkili bir kuruluş tarafından düzenlenen bir menşe şahadetnamesi şeklinde olabilir. Avrupa Komisyonu, tercihsiz menşe sertifikalarının normalde yerel ticaret odaları tarafından düzenlendiğini not eder.

Bir tercihsiz menşe sertifikası, gümrük vergileri açısından çok spesifik bir olumsuz hukuki sonuç taşır. Komisyon rehberi açıkça, bir tercihsiz menşe sertifikasının malların menşe ülkesinin tercihli muamele için uygun olmadığını belgelediğini ifade eder. Malların nerede üretildiğini, tercihli tarife rejimlerinin dışında kaldığını teyit ederek temel düzenleyici izleme için belirtir.

Gümrük Sınıflandırmalarının Çakıştığı Yer

Tüccarlar, "menşe" veya "hareket" ibareli herhangi bir belgenin ithalat müfettişlerini tatmin edeceğini varsaydıklarında sıklıkla idari hatalar meydana gelir. Birliğin Gümrük Kodu'nun hukuki mekanizmaları, bu belgeler arasında çapraz ikameyi engeller.

Gümrük Kodu'nun 60(1) Maddesi uyarınca, tamamen tek bir ülke veya bölgede elde edilen malların menşeinin o ülke veya bölge olduğu kabul edilir. Mallar birden fazla yargı alanında üretildiğinde, tercihsiz menşe kuralları hangi işleme adımının menşe kazandırdığını belirler. Ancak, bir üçüncü ülke belgesine sahip olmak, bir AB gümrük ofisi tarafından kabul edileceği garantisini vermez.

Tercihsiz menşe kurallarına ilişkin Komisyon rehberi, Gümrük Kodu Uygulama Yasası'nın (UCC-IA) 57 ila 59. Maddeleri kapsamındaki durumlar dışında, serbest dolaşıma çıkış için bir üçüncü ülkede düzenlenen bir menşe belgesi sunulduğunda, bu belgenin UCC'nin 60. Maddesi kapsamında menşe ispatı sağlamadığını belirtir. Belirli tercihli menşe kuralları uygulanırken standart ticaret odası sertifikası sunan göndericiler, taleplerinin reddedildiğini görür.

Ayrım, yapılan hukuki teste dayanır:

• Gümrük birliği statüsü: A.TR belgesi ile AB ve Türkiye arasında serbest dolaşımı kanıtlar.
• Tercihli tarife muamelesi: EUR.1 veya belirlenen tercihli kanıt ile anlaşmaya özgü menşe kriterlerine uyumu kanıtlar.
• Düzenleyici ve kota takibi: Tercihsiz menşe sertifikası ile genel kurallar kapsamında temel menşe ülkeyi belirler.

Bir ticaret odası menşe sertifikası, ikili bir ticaret anlaşması kapsamında tercihli sıfır tarife oranlarını açmaz. Benzer şekilde, bir ithalat kotası UCC'nin 60. Maddesi kapsamında doğrulama gerektirdiğinde, bir A.TR menşe ispatı olarak kullanılamaz.

Belge Seçim Çerçevesi

Doğru sınır ötesi evrakı seçmek, başvurudan önce uygulanabilir gümrük düzenlemesini belirlemeyi gerektirir:

1. AB-Türkiye Gümrük Birliği kapsamında hareket eden gönderiler, 1/2025 sayılı Karar uyarınca elektronik veya kağıt kriterlerini karşılayan, bir AB dili veya Türkçe olarak sunulan bir A.TR hareket sertifikası gerektirir.
2. Belirli tercihli anlaşmalar kapsamında indirimli veya sıfır oranlı gümrük vergisi talep eden gönderiler, anlaşmanın alternatif bir kanıt belirtmediği durumlarda, menşe ülkenin yetkili makamı tarafından düzenlenen bir EUR.1 hareket sertifikası gerektirir.
3. Ticaret önlemleri, kotalar veya genel temel ithalat prosedürleri ile karşı karşıya kalan gönderiler, genellikle bir ticaret odası veya belirlenen kurum tarafından düzenlenen bir menşe sertifikası ile sağlanan tercihsiz menşe doğrulaması gerektirir.

Gümrük makamları, belgeleri Birlik gümrük hukuku kapsamındaki yasal kapsamlarına göre değerlendirir. Bir A.TR, EUR.1 ve menşe sertifikası arasında seçim yapmak, gönderinin gümrük birliği dolaşımı, tercihli tarife koşulları veya tercihsiz düzenleyici giriş talep edip etmediğine bağlıdır.